కోతిసరసం { శ్రీమద్రామాయణమ్ సున్దరకాణ్డ ౭.౧౪.౧౨-౨౦ }

రామాయణములోని సుందరకాండ పారాయణము జోరుగా సాగుతుంది। నేనూ మా అమ్మా కలసి చదువుకొని లంక వైభవం గాలి జనార్ధన రెడ్డి వైభవములా వున్నదని నవ్వుకున్న సందర్భాలు కూడా వున్నాయి। 

కావ్యములో నవరసాలూ పండించాలి, కానీ రసరాజు శృంగారమును బ్రహ్మచారి హనుమంతుఁడు అందునా కోతితో ఎలా పండించాలి అని సమ్మోహపడడం సహజం। ఆ సమస్యను మహాకవి వాల్మీకి ఇదిగో  ఇలా ఛేదించాడు।

సూచిక
సంస్కృతపదము - తెలుఁగుమాట (విభక్తి వచనము లింగము)
ppp - past passive participle
gerund

దిశస్సర్వాః ప్రధావన్తం వృక్షషణ్డగతం కపిమ్ ।

దృష్ట్వా సర్వాణి భూతాని వసన్త ఇతి మేనిరే ॥ ౧౨

దిశః - దిక్కులు      (౨ బ స్త్రీ)
సర్వాః - అన్నిటినీ       (౨ బ స్త్రీ)
ప్రధావన్తమ్ - పరుగెట్టువానిని      (౨ ఏ)
వృక్ష-షణ్డ-గతమ్ - వృక్షసమూహాలపైనుండి వెళుతున్నవాణ్ణి      (౨ ఏ)
కపిమ్ - కోతిని      (౨ ఏ)
దృష్ట్వా - చూచి      (gerund)
సర్వాణి భూతాని - అన్ని ప్రాణులు      (౧ బ నపుం)
వసన్తః - వసంతుఁడు      (౧ ఏ)
ఇతి మేనిరే - అని అనుకొన్నాయి      (दिवादि आत्मनेपदि मन् - लिट् प्रथमपुरुष बहुवचनम्)

దిక్కులన్నీ పరుగులు తీస్తున్న హనుమంతుణ్ణి చూసి, ఆ ఆశోకవనజీవరాశులు సాక్షాత్తూ వసంతుడే వచ్చాడేమే అని అనుకున్నాయఁట॥

---

నిర్ధూతపత్రశిఖరాశ్శీర్ణపుష్పఫలా ద్రుమాః ।

నిక్షిప్తవస్త్రాభరణా ధూర్తా ఇవ పరాజితాః ॥ ౧౫

నిర్ధూత-పత్ర-శిఖరాః - రాల్చబడిన ఆకులుగల శిఖరాలుగలిగినవి (అయిన)      (౧ బ బహువ్రీహి)
శీర్ణ-పుష్ప-ఫలాః - త్రుంచబడ్డ పూపండ్లుగలిగినవి (అయిన)      (౧ బ బహువ్రీహి)
ద్రుమాః - చెట్లు      (౧ బ)
నిక్షిప్త-వస్త్ర-ఆభరణాః - ఓడిన వస్త్రాభరణములుగలవారు (అయిన)      (౧ బ బహువ్రీహి)
పరాజితాః - ఓడిపోయినవారు (అయిన)      (౧ బ ppp)
ధూర్తాః - జూదరులు      (౧ బ)
ఇవ (సన్తి) - వలెఁ (ఉన్నవి)

ఆకులూ పువ్వులూ పండ్లూ రాలిపోయిన ఆ వృక్షాలు జూదంలో వస్త్రాభరణాలు సైతం పోగొట్టుకున్న జూదరులవలెనున్నాయి॥

---

నిర్ధూతకేళీ యువతిర్యథా మృదితవర్ణికా ।

నిష్పీతశుభదన్తోష్ఠీ నఖైర్దన్తైశ్చ విక్షతా ॥ ౧౮

తథా లాఙ్గూలహస్తైశ్చ చరణాభ్యాం చ మర్దితా ।

బభూవాశోకవనికా ప్రభగ్నవరపాదపా ॥ ౧౯

నిర్ధూత-కేళీ - (రతి)కేళిలో బొత్తిగా నలుపఁబడ్డ           (౧ ఏ స్త్రీ)
మృదితవర్ణికా - నలిపి రాల్చబడ్డ వంటిపూతలు గల       (౧ ఏ స్త్రీ బహువ్రీహి)
నిష్పీత-శుభ-దంత-ఓష్ఠీ - దంతక్షతములతో పీల్చివేయఁబడ్డ పెదవలు గల       (౧ ఏ స్త్రీ బహువ్రీహి)
నఖైః-దన్తైః-చ విక్షతా - గోళ్ళతోనూ దంతములతోనూ గాయింపఁబడ్డది (అయిన)       (౧ ఏ  స్త్రీ ppp)
యువతి - పడచు       (౧ ఏ స్త్రీ)
యథా - వలెఁ
లాఙ్గూల-హస్తైః చ - తోకతో హస్తములతో       (౩ బ)
చరణాభ్యాం చ - చరణములతోనూ       (౩ ద్వి)
మర్దితా - మర్దింపఁబడ్డ       (౧ ఏ స్త్రీ ppp)
ప్రభగ్న-వర-పాదపా - దెబ్బదిన్న శ్రేష్టమైన చెట్లు గల       (౧ ఏ  స్త్రీ బహువ్రీహి)అశోకవనికా - అశోకవనము       (౧ ఏ స్త్రీ)
తథా - (పై చెప్పబడ్డ యువతి) వలెనే
బభూవ - అయినది       (भ्वादि परस्मैपदि - भू  - लिट् प्रथमपुरुष एकवचनम्)
(నిర్ధూత, మృదిత, నిష్పీత, విక్షత, భగ్న - ppp)

రతికేళిలో నలిగిపోయిన యువతి, రాలిపోయిన వంటిపూతలతో పీల్చిపిప్పిచేయఁబడ్డ పెదవితో, గోళ్ళతోనూ పళ్ళతోనూ చేయఁబడ్డ గాయాలతోఁ ఎలా వుంటుందో, హనుమంతుని తోకతోనూ కాళ్ళుతోను మఱియు చేతులతోనూ మర్దింపఁబడి కొమ్మలు విరిగిన చెట్లతో అశోకవనము అలా వుంది।

---

మహాలాతానాం దామాని వ్యధమత్తరసా కపిః ।

యథా ప్రావృషి విన్ధ్యస్య మేఘజాలాని మారుతః ॥ ౨౦

మహాలతానాం - గొప్పతీగల      (౬ బ)
దామాని - దండలను      (౨ బ)
కపిః - కోతి      (౧ ఏ)
తరసా - వేగముగా      (తరస్ ౩ ఏ)
వి-అధమత్ - తుత్తునియలు చేసాడు      (दिवादि परस्मैपदि - व्यध् - लङ् प्रथमपुरुष एकवचनम्)
యథా - ఎటులనగా
ప్రావృషి - వానాకాలంలో      (ప్రావృష్ ౭ ఏ)
విన్ధ్యస్య - వింధ్యపర్వతము యొక్క      (౬ ఏ)
మేఘజాలాని - మేఘసమూహాలను      (౨ బ నపుం)
మారుతః - (తండ్రి అయిన) వాయువు (చెల్లాచెదరు చేయునట్లే)      (౧ ఏ)

వర్షర్తువులో వింధ్యశిఖరాలను ఆశ్రయించిన మేఘజాలాలను వాయువు చెల్లాచెదరు చేయునట్లే హనుమంతుఁడు ఈ అశోకవనంలోని దట్టమైన తీవెలగుంపులను వేగంగా తుత్తునియలు చేశాడు।

ఆత్మ ఆటవెలది

అష్టసిద్ధులెంత ఆత్మజ్ఞానముముందు
ఇష్టకామసిద్ధి యెన్నగెంత
కర్మఫలములెంత కైవల్యమెఱుఁగరా
విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ

పతంజలిమహర్షికృత చరణశృఙ్గరహిత నటరాజస్తోత్రం

వేల్పులకు వేల్పు మహాదేవుని రూపలకు రూపమైన ఆకాశలింగమునకు, యోగులకు యోగియైన పతంజలి మహర్షి కూర్చిన స్తోత్రాలకు స్తోత్రం। దీర్ఘములు కొమ్ములు లేని స్తోత్రము। గురువులకై కేవలము అనునాసికములు, అనుస్వరము వాడారు। ఛందస్సు పేరే చరణశృఙ్గరహితమను కుంట। నాకు పెద్దగా తెలియదు। ఆదీ అంతులేని ఛందోరీతి అనే ద్వీతీయార్థం కూడా వస్తుందనుకుంట। దీన్ని తొలిసారి కొయంబత్తూరు ఈశయోగాశ్రమంలో సద్గురువు జగ్గీ వాసుదేవు గారి ఆధ్వర్యంలో జరిగిన మహాశివరాత్రి వేడుకలో విన్నాను। అక్కడ పాడిన గాయకుని పేరు నాకు గుర్తులేదు।


గణములు - IUII IUII IUII IUII IUII IUII IU
నడక - ననన్నన ననన్నన ననన్నన ననన్నన ననన్నన ననన్నన ననం
కాస్త లయగ్రాహిని పోలియున్నది। ఆంగ్లానువాదము ఇక్కడ లభ్యము।






||అథ-చరణశృఙ్గరహిత-నటరాజస్తోత్రమ్ ||
సదఞ్చిత ముదఞ్చిత నికుఞ్చిత పదం ఝలఝలఞ్చలిత మఞ్జు కటకమ్
పతఞ్జలి దృగఞ్జన మనఞ్జన మచఞ్చలపదం జనన భఞ్జన కరమ్ |
కదమ్బరుచిమమ్బరవసం పరమమ్బుద కదమ్బ కవిడమ్బక కగలమ్
చిదమ్బుధి మణిం బుధ హృదమ్బుజ రవిం పర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౧||

హరం త్రిపుర భఞ్జనం అనన్తకృతకఙ్కణం అఖణ్డదయ మన్తరహితం
విరిఞ్చిసురసంహతిపురన్ధర విచిన్తితపదం తరుణచన్ద్రమకుటమ్ |
పరం పద విఖణ్డితయమం భసిత మణ్డితతనుం మదనవఞ్చన పరం
చిరన్తనమముం ప్రణవసఞ్చితనిధిం పర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౨||

అవన్తమఖిలం జగదభఙ్గ గుణతుఙ్గమమతం ధృతవిధుం సురసరిత్-
తరఙ్గ నికురమ్బ ధృతి లమ్పట జటం శమనదమ్భసుహరం భవహరమ్ |
శివం దశదిగన్తర విజృమ్భితకరం కరలసన్మృగశిశుం పశుపతిం
హరం శశిధనఞ్జయపతఙ్గనయనం పరచిదమ్బర నటం హృది భజ ||౩||

అనన్తనవరత్నవిలసత్కటకకిఙ్కిణిఝలం ఝలఝలం ఝలరవం
ముకున్దవిధి హస్తగతమద్దల లయధ్వనిధిమిద్ధిమిత నర్తన పదమ్ |
శకున్తరథ బర్హిరథ నన్దిముఖ శృఙ్గిరిటిభృఙ్గిగణసఙ్ఘనికటమ్
సనన్దసనక ప్రముఖ వన్దిత పదం పరచిదమ్బర నటం హృది భజ ||౪||

అనన్తమహసం త్రిదశవన్ద్య చరణం ముని హృదన్తర వసన్తమమలమ్
కబన్ధ వియదిన్ద్వవని గన్ధవహ వహ్నిమఖ బన్ధురవిమఞ్జు వపుషమ్ |
అనన్తవిభవం త్రిజగన్తర మణిం త్రినయనం త్రిపుర ఖణ్డన పరమ్
సనన్ద ముని వన్దిత పదం సకరుణం పర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౫||

అచిన్త్యమలివృన్ద రుచి బన్ధురగలం కురిత కున్ద నికురమ్బ ధవలమ్
ముకున్ద సుర వృన్ద బల హన్తృ కృత వన్దన లసన్తమహికుణ్డల ధరమ్ |
అకమ్పమనుకమ్పిత రతిం సుజన మఙ్గలనిధిం గజహరం పశుపతిమ్
ధనఞ్జయ నుతం ప్రణత రఞ్జనపరం పర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౬||

పరం సురవరం పురహరం పశుపతిం జనిత దన్తిముఖ షణ్ముఖమముం
మృడం కనక పిఙ్గల జటం సనకపఙ్కజ రవిం సుమనసం హిమరుచిమ్ |
అసఙ్ఘమనసం జలధి జన్మకరలం కవలయన్త మతులం గుణనిధిమ్
సనన్ద వరదం శమితమిన్దు వదనం పర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౭||


అజం క్షితిరథం భుజగపుఙ్గవగుణం కనక శృఙ్గి ధనుషం కరలసత్
కురఙ్గ పృథు టఙ్క పరశుం రుచిర కుఙ్కుమ రుచిం డమరుకం చ దధతమం |
ముకున్ద విశిఖం నమదవన్ధ్య ఫలదం నిగమ వృన్ద తురగం నిరుపమం
సచణ్డికమముం ఝటితి సంహృతపురం పరచిదమ్బర నటం హృది భజ ||౮||

అనఙ్గపరిపన్థినమజం క్షితి ధురన్ధరమలం కరుణయన్తమఖిలం
జ్వలన్తమనలం దధతమన్తకరిపుం సతతమిన్ద్రముఖవన్దితపదమ్ |
ఉదఞ్చదరవిన్దకుల బన్ధుశత బిమ్బరుచి సంహతి సుగన్ధి వపుషం
పతఞ్జలినుతం ప్రణవపఞ్చర శుకంపర చిదమ్బర నటం హృది భజ ||౯||


ఇతి స్తవమముం భుజగపుఙ్గవ కృతం ప్రతిదినం పఠతి యః కృతముఖః
సదః ప్రభుపద ద్వితయదర్శనపదం సులలితం చరణ శృఙ్గ రహితమ్ |
సరఃప్రభవ సమ్భవ హరిత్పతి హరిప్రముఖ దివ్యనుత శఙ్కరపదం
స గచ్ఛతి పరం న తు జనుర్జలనిధిం పరమదుఃఖజనకం దురితదమ్ ||౧౦||

||ఇతి శ్రీపతఞ్జలిమునిప్రణీతం చరణశృఙ్గరహిత నటరాజస్తోత్రం సంపూర్ణమ్ ||

రాక్ష్టా - ఓ చెత్త సినిమా

ద ఇమ్మోటల్స్ చూసి ఇంకా తేరుకోక ముందే ఇంకో దెబ్బ దగిలింది। అదే ఈ రాక్ష్టా। రెండిటిలో ఒకటి ఎక్కువా ఒకటి తక్కువా అని చెప్పలేము।

కట్ చేస్తే వారం రోజుల క్రితము మా స్నేహితుఁడు బాష్టను నుండి వచ్చాడు। మంచి తెలుఁగు కుఱ్ఱవాళ్ళలాగా మేమూ సినిమాకి వెళదామని నిర్ణయించుకున్నాము। మంచి వ్యక్తులుగా అది తెలుఁగు సినిమా కాకూడదని తీర్మానించుకొని, ఎంచుకొన జూస్తే రాక్ష్టా ద ఇమ్మోటల్స్ కనబడ్డాయి। రాక్ష్టా కు టిక్కెట్లు దొరక్క ద ఇమ్మోటల్స్ కు వెళ్ళాము। దైవాసుర సంహారం చూచి తరించుదామనుకున్నాను , కానీ సినిమా ఎం బాలేదు।

పౌరాణికంలో వుండవలసిన లోతు లేదు। పౌరాణికం అంటే కేవలం దేవుళ్ళ మాయలే కాకుండా మనిషి తన జీవితం గుఱించి ఆలోచించుకునేడట్టు చేయాలి। అందుకే మనవారు శ్మశాన, ప్రసవ వైరాగ్యాలజతన కథాకాలక్షేపవైరాగ్యం కూడా చేర్చారు। శ్మశానంలో మీకు ఎంత వైరాగ్యస్ఫూర్తి కలుగుతుందో రాములోరి కథ విని అంతే వైరాగ్యం కలగాలి లేక్కప్రకారం। ఏమో ఇది నా భారతీయ పెంపకప్రభావం అని కొట్టిపాఱవేసినా। ఈ సినిమా అటు సూపర్ హీరో చిత్రంలా లేదు। ఇటు పైరేట్స్ అప్ కరీబియన్ చిత్రాల్లానూ లేదు। యాక్షన్ చిత్రమా అంటే టరాంటినో పండించినట్టు జగుప్సారసాన్ని అస్సలస్సలే పండించలేదని చెప్పాలి। ప్రీడా పింటో నటన బాగానే చేసిందని చెప్పాలి। నాకు ఆమె ఈ సినిమాలోనుందని తెలియనే తెలియదు। ఏది ఏమైనా అటు స్పైడర్ మాన్ , ఇటు పైరేట్స్ ఇంకా ఇటు టెర్మినేటర్ వంటి ఏ చిత్రంతో పోల్చుకున్నా ఇది బాగాలేదు। నాకు నచ్చిందల్లా ఒక రెండంటే రెండేచోట్ల సినిమాటోగ్రాఫీ। నీళ్ళ కుండ నుండి సముద్రానికి కట్ చేయడం । అది మాయాబజార్ సినిమాలో చూసిందేగా అంటే నేనేమీ చెప్పలేను।।

ఈ వారాంతం అనగా శుక్రవారం రాత్రి ఎలిజబెత్తు , ఆమె మొగుడూ (మొగుడంటే ఈ దేశాన నానార్థాలు వున్నాయనుకోండి) వారి మిత్రుడొకనితో ద ఇమ్మోటల్స్ కు వెళ్ళారు। నేను ఎంత నచ్చజెప్పినా వినలేదు। అబ్బే ప్రీడా పుంటో ప్రీడా పుంటో అన్నాడు బెత్తమ్మ మొగుడు, బెత్తమ్మకు కోపం వచ్చే వరకూ। ఏది ఏమైతేనే వెళ్ళి వచ్చారు। తెగ నిరాశ పడ్డారు। ఏం బాబూ ఏమైందిరా అంటే సినిమా మధ్యలో ఎవడో ఫైర్ అలాం మ్రోగించాడు కాబట్టి ఆటని నిలిపేసి రేపు రమ్మన్నారు అన్నాడు। పోనీలే ఇప్పటికైనా బుద్ధి తెచ్చుకో రేపు వేఱేమైనా సినిమాకు వెళ్ళండని చెప్పాను।

రేపు రానే వచ్చింది। రాకేశ్ నువ్వు కూడా రారాదు। ప్రీ టికెట్ ప్రీ టికెట్ అన్నారు। నాయినా ఆ సినిమా నేను ఉత్తనే చూపించినా చూడను। సరే మాతో పాటు రా, వేఱే సినిమాకు వెళుదూగాని అన్నారు। అలాగైనా మీ ఇద్దఱికే ప్రీ నా కడ నిన్నట్టి టిక్కెట్టు లేదు అన్నాను। అబ్బే పర్వాలేదు। పోయిందని చెబుదాం వాడే ఇంకోటి ఇస్తాడు అన్నారు। మఱీ ఇది దేశీబుద్ధిలావుంది, బాగుండదు మా దేశం పరువు కాపాడాలన్నా వినలేదు। అమెరికాలో గమ్మత్తు ఏంటంటే, మీరు ఇంకో ఇద్దరు తెల్లవాళ్ళతోఁ బాటూ ఎక్కడికైనా వెళ్ళినప్పుడు వాళ్ళిద్దరకీ ఇచ్చింది మనకు ఇవ్వకపోతే, వర్ణవిచక్షణ అవుతుందేమోనని వారి భయం। తెల్లవాళ్ళు వెనకటికి మనల్ని తక్కువజాతి వారిని చేసి పరిపాలించినందుకు గాను వారికా పాపభీతి మిగిలిపోయింది। దాన్ని మనము ఇలా చెత్త సినిమాల రూపేణ క్యాష్ చేసుకోవాలన్నది నా మతం। నన్నడిగితే ఇంత కథ కూడా అవసరం లేదు। టిక్కెట్టు పోయిందంటే సరేనంటారు ఎవరికైనా సరేఁ। కానీ ఇలా పరదేశంలో నమ్మకాలని వమ్ముజేస్తే ఇది కూడా మనదేశంలా మారిపోతుందని ధర్మసంకటం గలిగింది। మా తాతలు వరిబస్తాలుగా కట్టిన పన్నులో కాస్త వసూలీ అని చెప్పి నేను ఆత్మారాముడికి ధర్మం సరిఁజెప్పుకున్నాను।

బెత్తమ్మా, మొగుఁడు ముందు సీట్లలో కూర్చొని నన్ను వెనకడ కూర్చోబెట్టి, బయలు దేరి వెళుతూంటే మధ్యలో నిన్న వాళ్ళ ఒక్క స్నేహితుఁడూ ఇవాళ మఱో ఇద్దర్ని తీసుకొచ్చాడు। ఒక్క కారులో ఆఱుగురం ఎలా వెళతామా అనుకున్నాను। ఏముంది సన్నగా వున్న అమ్మాయిని కాస్తా మిగతావాళ్ళు ఒళ్ళో కూర్చోబెట్టుకుంటే సరిపోతుంది అని చాలా తొందరగా సర్ది చెప్పుకున్నారు మా వాళ్ళు। చిన్నప్పుడు మా చిన్నాన్న మమ్మల్ని హాష్టలు నుండి తీసుకొస్తున్నప్పుడు తెలిసినవాళ్ళ పిల్లల్లు ఎంత మంది కనబడితే అంత మందినీ మా కారులో ఎక్కించేసుకేవాడు। అప్పుడప్పుడూ ఇఱవై మంది పిల్లలం వుండేవాళ్ళం ఆ యాంబీలో। యాంబీ కాబట్టి లాగిందిగానీ ఏ మారుతీనో అయితే చతికిల బడేది। వెనకటికేంటో గానీ మఱీ హాష్టులు పిల్లల్ని శలవలకి తీసుకువెళ్ళడానికి ఎవరైనా వస్తున్నారో లేదో కూడా తెలిసేది కాదు। ఈ రోజుల్లో అయితే సెల్లులు కార్లు గట్ఱా। మొత్తానికి ప్రక్కనేనేమో సినిమా థియేటరీ అని బయలుదేరాం గానీ। మా వాడు ఒక మూఁడు మైళ్ళ తరువాత హైవే ఎక్కించాడు। ఏ ప్రక్కనుండి ఏ కాపు వచ్చి టిక్కెట్టు ఇస్తాడో అనుకన్నాను। ఊఱకనే సినిమా టిక్కెట్టు బదులు డ్రైవింగు టిక్కెట్టు వచ్చేట్టుంది।

మొత్తానికి థియేటరీకి వెళ్ళాము।

---------- ఈ వ్యాసార్ధం క్రితం వారం ఇదే సమయానికి వ్రాసాను, కానీ పని వత్తిళ్ళ వల్ల తరువాత వ్రాద్దామనుకున్న ద్వితీయార్ధం వ్రాయలేక పోయాను। అఱో కొఱో సఱే ననుకొని అచ్చు వేస్తున్నాను -------------

< ఇంతకీ జరిగిందేంటంటే నంట, ఎవరికో ఇమ్మోటల్స్ చూస్తూ గుండెపోటు వస్తే అలాం మ్రోగించారఁట, నేను ఇమ్మోటల్స్ చూసేసాను కాబట్టి ప్రక్కనే అడుతున్న రాక్ష్టాకు వెళ్ళాను। అబ్బో ప్రీగా వచ్చిన హిందీ సినిమా। అదీ మా వోడు రణవీరుడు అనుకుంటూ। చాలా చండాలంగా వుంది, ఎంత చండాలంగానంటే, మా వాళ్ళు మా సినిమా అయిపోయింది అని మధ్యలో టెక్స్టు పంపగానే నేను దూకి మఱీ బయటకు పోయాను। వాడి బాధ ఏమిటో నాకు బొత్తిగా బోధపడలేదు। >

స్వఽస్తి తేఽస్తు

తొలిగా పుస్తకమ్.నెట్ లో ప్రచురితము

సంస్కృతపఠనము

చాలా నాళ్ళగా బ్లాగడం జరుగలేదు। ఈ మధ్యన సంస్కృతపఠనములో నిమఘ్నమైయున్నాను। సంస్కృతము నేర్చుకోవడము మొదటిలో చాలా కష్టతరమని అనిపించినా, అప్పుడప్పుడూ సంస్కృతం వింతగా దోచినా (ఉదా- నాకు మంచిఁజేయి, నీవు ప్రసన్నుడవుకమ్ము అంటే వింతగా లేదూ) అలవాటయిన కొద్దీ తేలికగాననిపిస్తుంది। వింతగా కూడా అనిపించడం మానేసి, అప్పటి జనుల సంభాషణాతీరును అభినందించడం మొదలవుతుంది। ఏదేమైనా ఈ వ్యాకరణ దురితకాననములఁ బడి హయ్యో అని నడుస్తూంటే అప్పుడప్పుడూ ఇటువంటి మంచి పాఠములు తగిలి, ఇందుకుగా మనము నేర్చఁబూనినది అని గుర్తుకువచ్చి సంతోషము కలుగుచుండును। సంతోషము పట్టక ఆదర్శములు ప్రక్కనఁబెట్టి మీతో పంచుకొన టపాచేయడము జరిగినది। ఆదర్శమేమనగా, అహంకారనియంత్రణార్థం కాస్త మాటలు అందునా ప్రవచనములు తగ్గించట।

మా కాలిఫోర్నియ దేశములో మా ఇంటిదగ్గరలోనే తోటి యోగసాధకులు భైరవీభక్తులు వున్నారు భైరవీకృపచేఁ। వారి దూర్వాణిసంఖ్య గ్రహించుచూ నేను ఇంటి పేరు అని అడుగగా సాత్వలేకర్ అన్నారు। నేను పండిత శ్రీపాద దామోదర సాత్వలేకర్ మీకు తెలుసునా అని అడిగాను। ఆయన వేంటనే ఆయన మా ప్రపితామహులు అని చెప్పారు। నాకు ఏమి మాయ అనిపించింది। నేను ఎంతో కాలముగా ఆంధ్రలిపిలో సంస్కృతము నేర్చబూనుకొని తగు పుస్తకముల కొఱకు వెదుకుచుండనా, ఇక లాభము లేదనిపించిన తరుణమున, కోఠిలోని సంస్కృతప్రచారసభ వారి అంగడి యందు సాత్వలేకరువారి సంస్కృత పాఠమాలా పుస్తకములు దక్కినవి। సంస్కృతమనగా అనేకము బట్టీయము వేయాలని విద్యార్థలు జడుచుట గలదు। కానీ సాత్వలేకరులు మెల్లగ మెల్లగా పరిచయము చేసి, వేగమును బెంచుకుంటు వచ్చి, చాలా సార్థకమగు పద్ధతిలో స్వబోధనాగ్రంథాలను రచించినారని చెప్పకతప్పదు। పద్మభుషణమ్ అందుకున్న పండితులు। ఆయని ఈ పాఠమాలను ఇరువది నాలుగు భాగములుగా రచించిరి। ఆ ఇరువది నాలుగు భాగములను ఎనిమిది పుస్తకములుగా అచ్చువేసిరి। పుస్తకమునకు రెండు లేదా మూఁడు లేదా నాలుగు భాగముల చప్పున। పూర్తితతిని ఎవరోగాని కొనరుగా, అయిన ఆ కొన్న నేను, ప్రతి పౌర్ణమికి వారి వంశీకుని ఇంటికే పూజకు వెళ్ళడం ఎంత ఆశ్చర్యకరము!

నా ఉద్ధేశమున స్వయముగా సంస్కృతము నేర్చదలచిన వారికి, ప్రత్యక్షగురువు కొఱవడిన ప్రవాసులకు ఇవి సరస్వతీప్రసాదములు। మా కాలిపోర్నియా దేశమున మాకు ప్రత్యక్షసంస్కృతయోగాదిగురువుల కొఱత లేకున్ననూ ఈ పుస్తకములు ఎంతో ఉపయోగపడినవి। కానీ, ఇంతటి గొప్ప పుస్తకములు లభించుట ఇంత కష్టమగుట, ఆంధ్రదేశమున కేవలము ఒక అంగడిలోనే అవి యుండట, పుటపుటకునూ అక్షరదోషములుండుట నేటి సంస్కృతాంధ్రసాహిత్యాదరణా యొక్క హీనస్థితికి అద్దము పట్టుచున్నది। ప్రచురణకర్తలు కనీసమామాత్రము సరిఁజేతురని ఆశించగలము। పాఠమాల అమరిక ఈ ప్రకారముగా గలదు।
౧,౨,౩ భాగములందు సాదారణపరిచయము
౪ సంధివిచారణ
౫,౬ విశేషపరిచయము
౭,౮,౯,౧౦ పుంలింగ స్త్రీలింగ నపుంసకలింగ శబ్దపరిచయము
౧౧ సర్వనామరూపములు
౧౨ సమాసవిచారణ
౧౩, ౧౪, ౧౫, ౧౬, ౧౭, ౧౮ ధాతువిచారణ
౧౯, ౨౦, ౨౧, ౨౨, ౨౩, ౨౪ వేదపరిచయము

మచ్చుకకు ఈ క్రింది శ్లోకములు ఆ పాఠమాలనందునవి। ఆ పుస్తకముల తెలుఁగు సేత చేసినవారు గడ్డమణుగు మోహనరావు గారు। వారి తెలుఁగు భావమును ఒకటీ అరా చిన్న మార్పులు మినహాయించి యథాతథము ఇచ్చితిని। సంస్కృత అన్వయమునకు తెలుఁగు భావము ప్రతిపదార్థము తెలుపురీతిన ఈయబడినది।


॥మహాభారతము వనపర్వము(౩) ౧౫౧ అధ్యాయము॥

భీమసేనస్తు తద్వాక్యం శ్రుత్వా తస్య మహాత్మనః ।
ప్రత్యువాచ హనుమన్తం ప్రహృష్టేనాన్తరాత్మనా ॥ ౧౨
అన్వయము - భీమసేనః తు తస్య మహాత్మనః తత్ వాక్యం శ్రుత్వా, ప్రహృష్టేన అన్తరాత్మనా హనుమన్తం ప్రతి ఉవాచ ॥
భావము - భీమసేనుఁడు ఆ మహాత్ముని ఆ వాక్యము విని, సంతోషించిన హృదయముతో హనుమంతుని ఉద్ధేశించి పలికెను॥

కృతమేవ త్వయా సర్వం మమ వానరపుఙ్గవ।
స్వఽసి తేఽస్తు మహాబాహో కామయే త్వాం ప్రసీద మే॥ ౧౩
(హే) వానరపుఙ్గవ। మమ (కార్యం) సర్వం త్వయా కృతం ఏవ। (హే) మహాబాహో। తే స్వఽస్తి అస్తు। త్వాం కామయే। మే ప్రసీద। ప్రసన్నః భవ॥
ఓ వానరపుఙ్గవ। నా కార్యమంతయు నీచే చేయఁబడినదే। ఓ మహాబాహు। నీకు మేలు కలుగుగాక। నిన్ను కోరుచున్నాను। నాకు మేలుసలుపు। ప్రసన్నుడవు కమ్ము॥
*వానర-పుం-గవ = కోతి-మగ-గొడ్డు = కపి-శ్రేష్టము

సనాథాః పాణ్డవాః సర్వే త్వయా నాథేన వీర్యవాన్।
తవైవ తేజసా సర్వాన్విజేష్యామో వయం పరాన్॥౧౪
(హే) వీర్యవాన్। త్వయా నాథేన సర్వే పాణ్డవాః సనాథాః। వయం సర్వాన్ పరాన్ తవ ఏవ తేజసా విజేష్యామః॥
ఓ వీర్యవంతుడా। నీ నాథత్వముచే పాణ్డవులందరు సనాథులు। మేము సకలశత్రువులను కేవలము నీ తేజస్సుచే జయించగలము॥

ఏవముక్తస్తు హనుమాన్భీమసేనమభాషత।
ఏవం ఉక్తః తు హనుమాన్ భీమసేనం అభాషత।
ఇట్లు చెప్పబడిన హనుమంతుఁడు భీమసేనునకు చెప్పెను।

భ్రాతృత్వాత్సౌహృదాచ్చైవ కరిష్యామి ప్రియం తవ॥౧౫
చమూం విగాహ్య శత్రూణాం పరశక్తి సమాకులామ్।
యదా సింహరవం వీర కరిష్యసి మహాబల॥౧౬
తదాఽహం బృంహయిష్యామి స్వరవేణ రవం తవ।
విజయస్య ధ్వజస్థశ్చ నాదాన్మోక్ష్యామి దారుణాన్॥౧౭
శత్రూణాం యే ప్రాణహరాః సుఖం యేన హనిష్యథ।

భ్రాతృత్వాత్ సౌహృదాత్ చ ఏవ తవ ప్రియం కరిష్యామి।
భ్రాతృత్వము స్నేహము వలననే నీకు ప్రియమైనది చేయుదును।
(హే) మహాబల। (హే) వీర। పరశక్తిసమాకులామ్ శత్రూణాం చమూం విగాహ్య
ఓ మహాబలవీరుడా। పరులశక్తితో నిండిన శత్రువుల సైన్యమున జొచ్చి
యదా సింహరవం కరిష్యసి, తదా అహం స్వరవేణ తవ రవం బృంహయిష్యామి।
ఎపుడు సింహరవము చేయుచున్నావో, అప్పడు నేను నా రవముచే నీ రవమును బిగ్గఱఁజేయుచున్నాను।
విజయస్య ధ్వజస్థః చ దారుణాన్ నాదాన్ మోక్ష్యామి, యే శత్రూణాం ప్రాణహరాః॥
అర్జునుని టెక్కెముపైనిల్చు నేను దారుణమైన నాదములు విడువగలను, అవి శత్రువుల ప్రాణహరములు॥
యేన సుఖం హనిష్యథ॥
దానిచే సుఖముగా (శత్రువులను) హతమార్చుచున్నావు॥
*ఆపటే నిఘంటువున సమాకులమ్ అని వుంది, నాకు సమాకులామ్ సరియని తోచుచున్నది।

ఏవమాభాష్య హనుమాంస్తదా పాణ్డవనందనమ్। ౧౮
మార్గమాఖ్యాయ భీమాయ తత్రైవాన్తరధీయత॥౧౯

హనుమాన్ తదా పాణ్డవనందనం ఏవం ఆభాష్య, భీమాయ మార్గం ఆఖ్యాయ, తత్ర ఏవ అన్తరధీయత॥
హనుమంతుడు అపుడు పాణ్డవనందనునకు ఇటులఁ జెప్పి, భీమునకై మార్గముఁ దెలిపి, అచటనే అంతర్థానమయ్యను॥

-=-

ఎంత అద్భుతముగా అన్నయ్య మఱియు నెయ్యడునగు భగవంతుఁడు, నీవే నాథుఁడవని పలికిన భక్తునకు తమ్మునకు, అభయమిచ్చుచున్నాడో కదా। నీవు నాదము చేయుము, దానికి నేను నా దారుణమైన నాదమును జోడించగలను అని మానవకృషికి దైవానుగ్రహము జతఁ బంపుచున్నాడు। భీమసేనుఁడు సైతము అఖండమైన భక్తి చూపుచున్నాడు। ఓ వానరశ్రేష్టా, నీవే నాకు అన్నియునూ చేసితివి, నీ నాథత్వమున మేము అనాథలు కానేరము, కేవలము నీ తేజముతోడనే మేము శత్రువులను జయించుచున్నాము అని పూర్తిగా నిరహంకారియై భగవచ్ఛక్తిని స్తుతించుచున్నాడే। అంతటి భక్తికిని, నీవు చేసే సింహనాదమునకు నేను నా దారుణమైన గోలను జేర్చిన దానికే శత్రువు ౘత్తురని నిక్కచ్చిగాఁ దెల్పుచున్నాడు హనుమయ్య।సంస్కృతము రాని వారు సైతము బృంహయిష్యామి స్వరవేణ రవం తవ అటులనే నాదాన్మోక్ష్యామి దారుణాన్ అని వినగానే ఈ ఈదరచూలులు ఏదో భీభత్సము చేయబోచున్నారే అని తలంపక తప్పదు। కేవలము వారు చేసెడి ౘప్పిటిచేతనే శత్రువులు ౘచ్చుచున్నారే। అందునా భగవంతుఁడు సుఖముగా శత్రుసంహారము గావింపగలవని ధీమా యిచ్చుచున్నారే। పాండవుల రాజ్యార్హతలు నాకు ప్రస్ఫుటముగా గోచరము గావు గాని, భగవంతుడు ధ్వజముపై వట్టిగా కూర్చున్న పక్షాన, భగవంతుడు ఆయుధము విడచి కేవలము పగ్గము పట్టిన పక్షాన గెలుపు చేరకతీఱునా। గెలిచిన గెలుపు పాండవబీడే అయిన నేమి, భగవద్భక్తిని మించు సిరిగలదే, ఆయన సల్పు అభయము మించు రక్షణ గలదే॥